Basel Fasnacht - Lễ hội hóa trang lớn nhất Thụy Sĩ

Trước những dãy núi Alps hùng vĩ và bên dòng sông Rhine thơ mộng, Basel hiện lên như một trong những thành phố giàu bản sắc văn hóa nhất của Thụy Sĩ. Là thành phố lớn thứ ba của Thụy Sĩ, Basel không chỉ nổi tiếng với những công trình kiến trúc cổ kính, hệ thống bảo tàng đẳng cấp thế giới và trường đại học lâu đời nhất Thụy Sĩ, mà còn được xem là cái nôi của nhiều giá trị nghệ thuật truyền thống. Mỗi năm, khi mùa đông dần khép lại và những ngày xuân đầu tiên chuẩn bị gõ cửa, cả thành phố lại bừng tỉnh trong sắc màu rực rỡ của Lễ hội hóa trang Basel (Basel Fasnacht) - một trong những lễ hội độc đáo và nổi tiếng nhất Châu Âu.

Không đơn thuần là một sự kiện vui chơi giải trí, Basel Fasnacht còn là niềm tự hào của người dân địa phương, là biểu tượng của tinh thần đoàn kết, sự sáng tạo và lòng gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống đã tồn tại qua hàng trăm năm lịch sử.

Lễ hội Basel Fasnacht được tổ chức thường niên vào sáng thứ Hai ngay sau "Thứ Tư Lễ Tro" - ngày mở đầu Mùa Chay trong nhiều giáo phái Kitô giáo phương Tây. Điều đặc biệt là lễ hội kéo dài chính xác 72 giờ, bắt đầu lúc 04:00 thứ Hai và kết thúc đúng 04:00 thứ Năm. Trong ba ngày ấy, khu phố cổ Basel gần như thuộc về những người tham gia lễ hội - được gọi là "Fasnächtler". Họ hóa thân trong những bộ trang phục kỳ lạ, đeo mặt nạ bí ẩn, mang theo những nhạc cụ truyền thống và tự do diễu hành qua từng con phố, quảng trường hay quán ăn, tạo nên một bầu không khí náo nhiệt bao trùm khắp thành phố.

Đối với người dân Basel, đây là khoảng thời gian đẹp nhất trong năm, đến mức họ trìu mến gọi lễ hội bằng cái tên trong tiếng địa phương là "die drey scheenschte Dääg", nghĩa là "Ba ngày đẹp nhất".

Nguồn gốc của Basel Fasnacht được cho là bắt nguồn từ những nghi lễ cổ xưa của người Celt và người German. Từ hàng ngàn năm trước, các bộ tộc này thường tổ chức những buổi lễ vào cuối mùa đông để xua đuổi tà ma, tiễn biệt giá lạnh và cầu mong mùa màng bội thu, cuộc sống sinh sôi phát triển. Theo thời gian, các phong tục dân gian này hòa quyện với những nghi lễ Kitô giáo và dần phát triển thành lễ hội hóa trang đặc sắc như ngày nay.

Tuy nhiên, lịch sử chính xác của Basel Fasnacht vẫn còn là một bí ẩn. Nguyên nhân là bởi trận động đất kinh hoàng xảy ra tại Basel vào năm 1356 - một trong những trận động đất lớn nhất lịch sử Trung Âu - đã phá hủy gần như toàn bộ các tài liệu và ghi chép liên quan đến lễ hội. Tư liệu cổ nhất còn sót lại nhắc đến Basel Fasnacht được ghi nhận vào năm 1376, cho thấy truyền thống này đã tồn tại ít nhất hơn 650 năm.

Trong thời kỳ Cải cách tôn giáo vào thế kỷ XVI, nhiều lễ hội dân gian bị chính quyền hạn chế hoặc cấm tổ chức vì bị cho là quá phóng túng. Tuy nhiên, người dân Basel không từ bỏ truyền thống của mình. Ngược lại, Basel Fasnacht dần trở thành một hình thức phản kháng đầy tính nghệ thuật trước sự kiểm soát của chính quyền. Các cuộc diễu hành bắt đầu đưa vào những chủ đề châm biếm, đả kích các vấn đề xã hội và chính trị đương thời. Chính tinh thần tự do biểu đạt này đã trở thành một trong những nét đặc trưng nổi bật nhất của Basel Fasnacht, được gìn giữ cho đến tận ngày nay.

Một trong những điều khiến nhiều người tò mò là tại sao Basel Fasnacht lại diễn ra muộn hơn một tuần so với các lễ hội hóa trang khác tại Đức và Thụy Sĩ. Có giả thuyết cho rằng sau cuộc Cải cách năm 1529, Basel muốn tạo sự khác biệt với các nghi lễ Công giáo nên chuyển ngày tổ chức sang một tuần sau. Tuy nhiên, các nhà sử học chưa tìm thấy bằng chứng xác thực cho giả thuyết này.

Một cách lý giải khác được nhiều học giả đồng tình hơn là vào năm 1091, Công đồng Benevent đã điều chỉnh lịch Mùa Chay, loại bỏ các ngày Chủ nhật khỏi 40 ngày ăn chay trước lễ Phục sinh, khiến Thứ Tư Lễ Tro trở thành ngày mở đầu chính thức. Sự thay đổi này vô tình tạo ra hai thời điểm tổ chức lễ hội hóa trang: một dành cho tầng lớp quý tộc và giáo sĩ (Herrenfasnacht hay Pfaffenfasnacht), và một dành cho tầng lớp nông dân (Bauernfasnacht), diễn ra muộn hơn khoảng một tuần. Theo thời gian, Basel chỉ duy trì lễ hội thứ hai, và truyền thống ấy vẫn được tiếp nối cho đến ngày nay.

Ngày nay, Basel Fasnacht thường được gọi là "lễ hội hóa trang Tin Lành duy nhất trên thế giới". Với những giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật độc đáo, vào năm 2017, UNESCO đã chính thức ghi danh Basel Fasnacht vào danh sách Di sản Văn hóa Phi vật thể của Nhân loại.

Khoảnh khắc được mong chờ nhất của lễ hội chính là nghi thức khai mạc mang tên "Morgestraich". Đúng 04:00 thứ Hai, khi bốn tiếng chuông cuối cùng từ Nhà thờ St. Martin - một trong những nhà thờ cổ nhất Thụy Sĩ - vang lên, toàn bộ hệ thống đèn điện trong khu phố cổ Basel đồng loạt tắt phụt. Trong màn đêm tĩnh lặng, hàng trăm chiếc đèn lồng khổng lồ được thắp sáng, từ từ xuất hiện trên các con phố nhỏ, tạo nên một khung cảnh huyền ảo hiếm có.

Ánh sáng từ những chiếc đèn lồng được vẽ tay công phu chiếu lên những chiếc mặt nạ kỳ bí và các bộ trang phục đầy màu sắc. Cùng lúc đó, tiếng sáo Piccolo, tiếng trống Basel và tiếng kèn đồng bắt đầu vang lên, báo hiệu ba ngày hội chính thức bắt đầu.

Điều đặc biệt là các ban nhạc không chơi theo phong cách hòa tấu thông thường. Họ cố tình tạo nên những giai điệu lệch nhịp, chồng chéo lên nhau, nhưng kỳ lạ thay, tất cả lại hòa quyện thành một bản giao hưởng độc đáo mà chỉ Basel Fasnacht mới có. Chính nét nghệ thuật riêng biệt này đã khiến bất kỳ ai một lần tham dự cũng khó có thể quên được.

Để giữ nguyên bầu không khí huyền bí, khách tham quan và các nhiếp ảnh gia không được phép sử dụng đèn flash khi chụp ảnh trong suốt thời gian diễn ra Morgestraich.

Khoảng 18.000 người tham gia lễ hội sẽ hóa thân thành vô số nhân vật khác nhau thông qua những bộ trang phục và mặt nạ gọi là "Larve". Một quy tắc bất thành văn nhưng được tuân thủ nghiêm ngặt là mọi người phải giữ kín danh tính của mình. Việc tháo mặt nạ khi đang diễu hành, ngoại trừ lúc nghỉ chính thức, được xem là hành động thiếu tôn trọng truyền thống.

Các nhóm tham gia, được gọi là "Cliques", thường lựa chọn một chủ đề riêng để thể hiện thông qua trang phục, âm nhạc và các màn trình diễn. Đó có thể là những chính trị gia nổi tiếng, các nhân vật hoạt hình, động vật, hay những hình tượng truyền thống như các binh sĩ thời Napoleon, chú hề Harlekin, nhân vật Waggis – hình ảnh biếm họa vui nhộn về những người nông dân vùng Alsace, hoặc Alti Dante - hình tượng quý bà lớn tuổi thuộc tầng lớp thượng lưu.

Một trong những hoạt động sôi động nhất là các cuộc diễu hành "Cortège", diễn ra vào chiều thứ Hai và thứ Tư. Các đoàn diễu hành di chuyển theo hai tuyến đường vòng tròn, một theo chiều kim đồng hồ và một theo chiều ngược lại, thường được người dân gọi là tuyến đỏ và tuyến xanh.

Trong suốt hành trình, những người tham gia liên tục tung hàng tấn hoa giấy nhiều màu sắc, những cành hoa Mimosa vàng cùng bánh kẹo về phía khán giả. Theo quan niệm dân gian, đây là hành động xua đuổi điều xui rủi và gửi gắm lời chúc về một năm mới nhiều may mắn, bình an và hạnh phúc. Hai bên đường, người dân và du khách hòa mình vào âm nhạc, cùng nhảy múa, cười nói và trao nhau những lời chúc tốt đẹp.

Basel Fasnacht cũng dành riêng một ngày cho trẻ em. Dù không quá náo nhiệt như các buổi diễu hành chính, nhưng đây lại là khoảng thời gian ấm áp và đầy ý nghĩa. Các bậc phụ huynh sẽ hóa trang cho con em mình thành những nhân vật cổ tích, động vật ngộ nghĩnh hoặc các hình tượng truyền thống của lễ hội, rồi cùng nhau dạo bước trên những con phố cổ. Nhiều gia đình còn tự thành lập những ban nhạc nhỏ, mang đến bầu không khí vui tươi và gần gũi.

Khi màn đêm buông xuống, Basel Fasnacht lại khoác lên mình một diện mạo hoàn toàn khác. Khắp các quảng trường, sân khấu ngoài trời và những con phố nhỏ, hàng trăm nhóm nhạc lớn nhỏ thay nhau biểu diễn. Điều kỳ lạ là dù đứng rất gần nhau, âm thanh của từng nhóm vẫn như có không gian riêng, không hề lẫn vào nhau. Tiếng sáo, tiếng trống và tiếng kèn vang vọng khắp thành phố, tạo nên một "đại nhạc hội" khổng lồ đánh thức mọi giác quan của người tham dự.

Bên cạnh âm nhạc, du khách còn có cơ hội thưởng thức nhiều món ăn truyền thống đặc trưng của Basel, nhâm nhi những ly bia địa phương và hòa mình vào bầu không khí thân thiện, cởi mở của người dân nơi đây. Trong những ngày lễ hội, dường như mọi khoảng cách về ngôn ngữ, quốc tịch hay văn hóa đều được xóa nhòa, chỉ còn lại niềm vui chung của hàng chục nghìn con người cùng chào đón mùa xuân.

Mặc dù Basel không phải là thành phố có quá nhiều lễ hội trong năm, nhưng Fasnacht luôn là sự kiện lớn nhất và được mong chờ nhất. Giữa cái lạnh cuối đông của Châu Âu, hàng ngàn chiếc đèn lồng, những bộ trang phục rực rỡ và tiếng nhạc tưng bừng như một tấm áo choàng khổng lồ phủ lên toàn bộ thành phố, xua tan giá rét và báo hiệu mùa xuân đang đến gần.

Có lẽ chính sự kết hợp hài hòa giữa lịch sử, nghệ thuật, âm nhạc và tinh thần cộng đồng đã giúp Basel Fasnacht trở thành một trong những lễ hội hóa trang đặc sắc nhất thế giới. Đây không chỉ là niềm tự hào của người dân Thụy Sĩ mà còn là điểm hẹn văn hóa thu hút hàng trăm nghìn du khách quốc tế mỗi năm.

Nếu có dịp đồng hành cùng Viet Viet Tourism trong hành trình khám phá Thụy Sĩ và du lịch Châu Âu vào những ngày cuối đông, du khách đừng bỏ lỡ cơ hội hòa mình vào không khí sôi động của Basel Fasnacht! Chắc chắn, những chiếc mặt nạ kỳ bí, những đoàn diễu hành rực rỡ sắc màu và những giai điệu truyền thống vang vọng giữa lòng phố cổ Basel sẽ để lại trong lòng du khách những ký ức khó quên về một trong "ba ngày đẹp nhất" của Thụy Sĩ.